سه قلاتون گچساران:بام نفتی ایران
شروع فعالیت مجدد و توسعه نفت شهر گچساران
فعالیت
های شرکت نفت در سال های 1310 تا 1314 در این ناحیه کاملا تعطیل شد ولی
شرکت نفت پس از عقد قرار داد جدید در سال1933 ( 1312شمسی) که تمدید قرارداد
دارسی بود، برنامه کشف و استخراج نفت در گچ کوراغلی را مجددا آغاز کرد..
نام این منطقه در سال 1314 با تصویب هیات وزیران از گچ کوراغلی به
گچساران تغییر داده شد و در سال 1935 ( 1314ش ) شرکت نفت، با یک برنامه
دراز مدت و از پیش تعیین شده، تجهیزات و ادوات و ماشین آلات لازم جدید و
مدرن تری را به این منطقه حمل کرد. شرایط منطقه دیگر مانند سابق نبود،
راه شیراز به اهواز تکمیل شده بود و از دوگنبدان در 20 کیلومتری گچ ساران
عبور می کرد. دولت تسلط خود را بر نواحی را تثبیت کرده بود و تمام گردن
کشان عشایری و محلی را سرکوب نموده بود، به علاوه همراه با شروع کار مجدد
شرکت، دولت یک پاسگاه امنیه (ژاندارمری) مجهز با نیروی کافی برای استقرار
امنیت در محل ایجاد نمود.. و نیروهای جدیدی نیز از مردم بومی و محلی که
بیشتر ترک و لر بودند به استخدام شرکت در آمدند.و کار شرکت مجددا آغاز شد.
بعد
از عقد قرار داد نفت در سال 1312 بین ایران و شرکت نفت، فعالیت در چاه
های شماره چهار – پنج و شش و هفت که قبلا حفاری هائی شده ولی نیمه کاره
رها شده بودند مجددا با دستگاه ها و تجهیزات جدیدی مورد حفاری قرار گرفتند.
تجهیزات نو این قدرت را داشت که تا عمق های زیادتری حفاری نمایند. ادامه
کار روی چاه شماره سه سبب شد که عمق آن بیشتر و تولیدش به میزان روزانه 25
هزار بشکه برسد. و در پی این چاه، چاه های شماره چهار و شش هم به نفت
رسیدند. طول معدن نفت در آن موقع سی و دو کیلو متر و عرض آن هشت کیلو متر و
کلفتی سنگ معدن که دارای نفت بود بالغ بر چهار صد و شصت متر تشخیص داده
شد. و از سال 1315 به بعد این منطقه به یکی از معادن غنی نفت دنیا افزوده
شد و شرکت نفت فعالیت های خود را گسترش داد.
از
چاه های کشف شده لوله های نفت به کوه سقلاتون که در نزدیکی شهرک آب
شیرین واقع بود کشیده و تجهیزات در سال 1940 م(1319 ش) ساخته شد این
دستگاه تصفیه اولیه ای است برای نفت های استخراج شده ، که برخی مواد زائد
را از نفت جدا می کند و به علت ارتفاع زیاد کوه باعث ایجاد فشار برای ارسال
نفت به پالایشگاه می شود. که نفت های تولید به مخازن آن ارسال و از آن جا
به دون نیاز به تلمبه به آبادان و همین حال نیز به جزیره خارک فرستاده می
شود. لوله های لازم برای احداث خط لوله به آبادان که قبل از تعطیل حفاری
در این ناحیه در سال 1309 به خارج سفارش داده شده بود وارد و بعد از
کارگزاری.نفت گجساران توسط یک خط لوله 12 اینچی به طول 264 کیلومتر تا سال
1340 به پالایشگاه آبادان ارسال می شد، و اینک به جزیره خارک صادر می شود.
کاوشگران
نفت که از دوازده سال پیش در پی نفت در این مکان بودند آن را یافتند و در
بهره برداری و صدور آن بدون وقفه و به صورت کار شبانه روزی مشغول شدند. با
به کارگیری دستگاه بهره برداری سه قلاتون، میزان تولید و صدور نفت از
گچساران از 40 هزار بشکه در روز به 155 هزار بشکه و مدتی بعد به 200 هزار
بشکه افزایش یافت. برنامه هاى حفارى تا قبل از ملى شدن صنعت نفت ادامه یافت
و در این مدت به ١۶ حلقه چاه و ۶٠ هزار بشکه نفت در روز افزایش یافت. پس
از ملى شدن صنعت نفت، شرکت اکتشاف و تولید نفت ایران در سالهاى ٣۶ و ١٣٣۵
عملیات حفارى را بار دیگر در این منطقه آغاز کرد. این برنامه نیز تا سال
١٣۴۵ ادامه داشت و تعداد چاههاى حفارى شده به ۴۶ حلقه افزایش یافت.
دستگاه انتقال نفت به جزیره خارک – به نام سه قلاتون در گچساران
چاه
شماره 35 این ناحیه یکی از نوادر معادن نفت در دنیا ست. این چاه با تولید
روزانه 120 هزار بشکه در روز و نصب دو مخزن تفکیک گاز و نفت در کنار آن از
بزرگترین چاه های ایران و جهان به شمار می آمد. چاه های شماره 45 و 50 و
برخی دیگر از چاه های نفت این منطقه که بهره دهی آن ها دست کمی از چاه
شماره 35 نداشتتند ولی به سبب بهره برداری نامعقول یا متروکه شدند و یا
بهره دهی آن ها کاهش یافت.
توسعه
فعالیت ها نیاز به نیروی کار بیشتر و ارزان تر داشت، مهاجرت مردم به شهر
نفت گچساران: اقدامات رضا شاه برای اسکان اجباری عشایر، دامن مردم کوچ رو
این دیار را هم گرفت و بسیاری از عشایر دامهای خود را از دست دادند و
مانند بسیاری از ترکان قشقایی از ایل کشکولی و دره شوری و لرهای منطقه به
اجبار به سوی یکجا نشینی سوق داده شدند ، هر چند این مهاجرت، برای نسل آنان
زندگی مرارت باری را به ارمغان آورد ولی شاید بتوان گفت که توفیقی اجباری
برای نسل بعدی شد . بسیاری از مردم منطقه مانند هزاران مردم شهر، روستا و
عشایر ایران فاقد سواد بود، و هیچ کار و حرفه ای نیز بلد نبود، بنا بر این
مثل صد ها نفر دیگر از مردم ترک و لر زبان آن موقع به استخدام شرکت نفت
ایران و انگلیس در آمدند و به عنوان کارگر مشغول کار شدند، تا وسیله ای
برای امرار معاش خود داشته باشند و در آن زمان شرکت نفت در این ناحیه تنها
فعالیت غیر دامداری و کشاورزی بود. گچساران با ساکنین جدیدش که مردمی از
انگلیس، برمه، هندوستان و ایرانیان از ترک و لر و شهر نشینان بودند توسعه
یافت. پس از کشف نفت و اطمینان از اقتصادی بودن آن، چادر ها و کپر ها
جمع شدند و بجای آنها ویلا و خانه ساخته شد و مردم از شهر های اطراف نیز
برای کار یابی به این ناحیه هجوم آوردند.. و کار شرکت نفت رو به توسعه نهاد
و کارگران آن افزونی یافت، و تعدادی نیز برای کارهای خدماتی مانند، خرید و
فروش، خیاطی ، بنایی و دیگر مشاغل به این شهرک تازه تاسیس راه پیدا کردند.
جاده شیراز بوشهر در سال 1298-1297 شمسی آغاز شده بود. و راه اهواز به
شیراز هم در دست احداث بود. رضا شاه بعد از درگیری عشایر بویر احمدی در این
مناطق دستور داد که جاده شوسه ای از اهواز به شیراز به صورت ضربتی احداث
به جاده شیراز بوشهر وصل شود. و از طریق این جاده این ناحیه دور افتاده به
شاهراه کشوری وصل ، و به این وسیله به ناوگان موتوری مجهز شد..
تعداد
جاه های این منطقه هم اکنون از 400 حلقه گذشته است. همراه با توسعه و بهره
برداری از ثروت های خدادادی این ناحیه شرکت نفت تشکیلات خود را نیز متناسب
با فعالیت هایش گسترش داد. از حمله منازل سازمانی برای اقامت کارکنان در
دامنه های تپه های مشرف به امام زاده را به ساخت ویلاهای شیک برای مدیران و
مهندسان انگلیس اختصاص داد که این ویلاها دارای پرچین های کاج در گرداگرد
حیاط پر از گل و ریحان، با تجهیزات کامل از جمله حمام، آشپز خانه، انباری،
چندین اتاق خواب و سالن پذیرای و ... بودند. رو به روی این ویلا ها، خانه
های بهم چسبیده با دو و یا سه اتاق خواب و سرویس های اولیه ای ساختند و آن
ها را به کارکنان هندی و برمه ای واگذار نمودند و بعدها با اخراج این گروه
از کارکنان آسیایی این منازل به کارمندان ایرانی واگذار گردید. در همین
راستا، دو باشگاه ورزشی سینمایی ، فروشگاهی با کالاهای انگیسی ، یک کارخانه
تولید نوشابه لیموناد برای کارکنان خارجی، یک بیمارستان با یک پزشک هندی،
کشتارگاه به علاوه دفاتر اداری، تاسیساتی حمل و نقل و آتش نشانی و یک
غسالخانه و حمام عمومی برای کارگران ایرانی و تعداد ساختمان های بیست
فوتی همانند آن چه در مسحدسلیمان ساخته بودند برای کارگران بنا کردند. این
خانه ها تنها یک سایه بان بود بدون پنجره و از دو اتاق کوچگ تشکیل می شد.
آشپزخانه های عمومی در میان این خانه ها و کناراب (مستراح ها) در خارج از
شهرک ساخته شده بودند. منطقه کارگر نشین را (ترک ویلیج) ده ترکان نام داشت و
بعد ها که مردم از این آلونک های تنگ و تاریک خسته شدند، با کش رفتن از
مصالح شرکت مانند لوله، ورق آهنی و غیره برای خود خانه های بزرگتری ساختند
که به محله های (هادی ویلیج) ده هادی و یا قلی ویلیج نام داشتند، بازاری از
دکانداران بهبهانی برای تامین مایحتاج مردم نیز توسط خود دکانداران ساخته
شد. در شهرک آب شیرین که حدود 15 کیلومتری بابامحمد قرار داشت نیز خانه های
از سنگ با تحهیزات اولیه مانند حمام، دست شویی و آشپزخانه و حیاط ساخته شد
که در ابتدا مخصوص کارشناسان برمه ای بودند که امور بررسی، کنترل و صدور
نفت را بر عهده داشتند و دفتری در همین محل ساخته شده بود که به دفتر کنترل
(کنترول روم) معروف بود، و بنای آن به همان صورت
سابق تا سالهای 1357 هنوز باقی بود، اما بعدا توسط مردم اشغال و خانه های
زیادی در اطراف آن ساخته شد. بر سر در این دفتر تاریخ 1939 ثبت شده بود.
خانه های آب شیرین بعد ها به کارگران و سرکارگران ایرانی و معلمین واگذار
شد. دبستان منوجهری که دارای شش کلاس بود نیز ساخته شد که هنوز پا برجاست
اولین مدیر این دبستان محمد مظفری نام داشت. بعد ها به سبب ازدیاد کودکان
مدرسه رو دو باب مدرسه در بابامحمد به نام های دبستان مهر و دقیقی ساخته شد
ولی تا مادام تخلیه این شهر در سال 1338 شرکت نفت کنسرسیوم حاضر به همکاری
برای ساخت دبیرستان نشد و دولت نیز اقدامی در این باره به عمل نیاورد.در
سال 1337 به سبب افزایش تولیدات نفت در این منطقه شرکت نفت، یک دستگاه بهره
برداری به شماره دونیز در دشت بلوط در نزدیکی شهرک آب شیرین ساخت که تصفیه
اول نفت را برای صدور به آبادان و خارک انجام دهد.
